Аливаа нутаг орны түүх, түүний хөгжил дэвшил нь тэр нутагт амьдарч байсан болон амьдарч байгаа ард түмний хүч хөдөлмөр, тэмцлийн түүх байх нь гарцаагүй.  Одоогийн Завхан аймгийн нутагт Засагт ханы 3 хошуу, Сайн ноён ханы 3 хошуу, тамгатай хутагтын 3 шавийн харъяатуудаас бүрдсэн, судлаачдын тогтоосноор 123 овгийн хүмүүс амьдарч байсан байна. Овгуудын тархалтыг авч үзвэл боржгон 17, сартуул 11, баатад 11, алаг адуун 10, булган, бэсүүд, долоон, хороо нар 9, урианхай 8, тангуд, урианхан 7, хариад 6, онход, тайж нар, хөтчин, шарнууд, уваши нар 5 суманд орхид 5 суманд тус тус байжээ.

Завхан аймаг нь өөрийн үүсэл хөгжилийн өвөрмөц түүхтэй юм. XYI зууны сүүл XYII зууны эхэн үед эртний монголын зургаан түг түмний нэг Халх түмэн арван хоёр отогтой гэх боловч үнэн хэрэгтээ таван отог халхчууд Өвөрлөгч нутгат шилжин нүүж Арын угуул нутагт долоон отог үлдсэн ажээ. Энэ долоон отог Халхын гурван аймгийг бүрдүүлсэн юм.

Тэсийн голын шандаст хурдан хүлгийн талаар сонсоогүй монгол хүн гэж бараг үгүй биз. Тэсийн голын хэмээх тодотгол бүхий адуу Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Асгат, Баянхайрхан, Нөмрөг, Тэлмэн, Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг, Цагаан-Уул, Увс аймгийн Баруунтуруун, Зүүнговь, Тэс сумдад үржүүлж буй хэмээх мэдээ буй бөгөөд шилмэл сүрэг нь манай аймгийн Баянтэс суманд буй ажээ.

Сартуул хонины үүлдэр угсаа Сартуул түмний түүхтэй салшгүй холбоотой. XIII зууны эхэн үед Чингис хаан тэр үеийн монголчуудын Сартуул иргэн хэмээн нэрийдэх Хорезмын шагт улсаас зуун мянга гаран гар урчуудыг олзлон авч ирж Хархорин хотыг бариулахад ашиглаж байгаад хожим Завхан голын сав газар нутагшуулсан нь Сартуул ястан үүсэх эх үндэс болж өгсөн тухай бид өмнө өгүүлсэн билээ.

1921 оны ардын ардчилсан хувьсгалын нөлөөгөөр хуучны хоцрогдсон түгжигдмэл байдалтай байсан Монгол туургатны оюун сэтгэхүйн амьдралд зохих хэмжээний өөрчлөлт орж эхэлсэн байна. Хэдийгээр Зөвлөлт Орос-коминтерний алдаатай бодлогын үр дүнд олон арван гажуудал бий болсныг үгүйсгэх аргагүй боловч ардын ардчилсан хувьсгал, социалист нийгмийн Монголчуудад өгсөн үр өгөөж асар их юм.

Завхан аймгийн хөдөө аж ахуйн түүхийг тоймлон авч үзэхдээ бид нэг талаас Монголын түүх, монголчуудын аж ахуйн түүхэн уламжлал, нөгөө талаар монголчуудын эрхэлэх үндсэн аж ахуй болох МАА дээр тулгуурлан дараах байдлаар үечилэн авч үзэх нь зүйтэй гэж үзлээ. Үүнд,

Завхан аймгийн түүхийг хөндөн өгүүлэхийн өмнө юуны түрүүн аймаг гэх ойлголтыг хөндөе! Монголын түүхийн үе тус бүр аймаг гэх ойлголт харилцан адилгүй байжээ. Ураг төрлийн байгуулалын үед аймаг гэдэг нь хэд хэдэн овгийн нийлэмжийг хэлдэг байсан бол, овгийн байгууллын задрал ангит нийгмийн эхэн үед угсаа гарал, нутагшилтын нийтлэг бүхий хэсэг бүлэг хүмүүсийг, дундад үед угсаа залгамжилсан ноёдын эзэмшил хэд хэдэн ястнаас бүрдэх ханлиг улсыг тус тус аймаг гэдэг байсан аж.